Baserritarra versus soldadu

Euskaldun berdin baserritar? Egunotan komunikabide eta sare sozialetan, Euskararen Eguna kari, umeak baserritarrez janzteko (des)egokitasuna izan dugu hizpide. Azken finean, eztabaida honetan datza: noraino da “baserritar jantzia” identitario, eta zeren identitate islatzen du? Mugatzailea da, ala dagoeneko euskaltasunaren ezaugarri neutro samartzat har liteke? Santomasetan mozorrotzen/janzten direnak, edo Zarauzko Euskal Jaietakoak, nago ni ez ote diren gehiago tokian tokiko identitateekin identifikatzen ezen ez euskara edota baserriarekin.

Ez da erantzun bakarreko gaia. Izan ere, euskara eta baserria lotzea arriskutsua den bezala -ez nik ez nuke hortik joko-, agian aztertu beharko genuke euskal jantzi folkloriko hedatuena zergatik deitzen dugun “baserritar jantzia”. Duela ehun bat urte sortutako janzkera da, eta ordurako baserritarrak, batez ere emakumeak, ez ziren hala janzten (berdin esan genezake kostaldeko herri-festetan ikusten ditugun “arrantzale jantziez”). Hortaz, interpretazio historizistatik asko zuen, eta idealizatutako estereotipotik ere bai. Areago, kaletar xumeak eta baserritarrak berdin janzten ziren, eta euskaldun kaletar asko zegoen duela mende bat Euskal Herrian, Irunen bertan, esaterako. Irungo adibide bat aipatuko dizuet, gaia uste baino konplexuagoa dela iradoki nahian. Duela hamar bat urte argazki-denda batean familia-erretratu bat ikusi nuen, nire auzoko baserri bateko bikote baten urrezko ezteia zela eta: aitona-amonak, haien seme-alabak eta suhi-errainak eta bilobak. Den-denak baserritarrez jantzita, “benetako baserritarrak”, aitona-amonak izan ezik, haiek dotore-dotore baitzeuden. Hala ikusi nahi zuten bere burua eta hala erakutsi nahi zieten besteei: baserrian jaio baina baserrian (baserriaz, hain gutxi) bizi ez diren eta euskara nolabaitekoa duten belaunaldikoak, eta euskara etxean baino gehiago eskolan ikasitako umeak, “baserritarrez”. Aitona-amonek ez zuten halako janzkerarik, beharrik ere ez!

Nihaur duela 49 urte, gure ama zenaren herrian,
argazkirako osaba kaletar erdaldunaren txapela jantzita

Eta honek guztiak zer ikusi behar duen Alardearekin? Ba, lotura estua dago bi aldetatik:

  • XIX. mendeko folklorizazioan, Alardeak sustatu zituztenak ez ziren baserritarrak izan, kaletarrak baizik, eta hasi ziren (mende oso bat behar izan zuten lortzeko) herritar xumeen jai-janzkera (kolore zuri-gorriak) kontzeptualki “soldadu-uniforme” bihurtzen.
  • Iban Zalduari jarraiki Bidasoaldeko “la Cosa” dei genezakeena lehertu zenean, argudio nagusietako bat izan zen guztiz eskandalosoa zela emakumeak “soldaduz” janztea, hain eskandalosoa ezen ezin esan janzten zirela, mozorrotzen baizik. Eta eraso asko txaketak eta batez ere txapelak eranztera bideratzen ziren.

Kuriosoa, gero, emakume “betiko” guztiz gehienak festarako txapela eta gerrikoa (jatorrian gizonezkoen janzkiak) jantzita agertzen baitira. Galtzak aparte utzita, jakina, aspaldi handian erabat normaldua baitago haien erabilera, baita gure ama zenaren belaunaldikoen artean ere.

Hitzak zer arriskutsuak diren: “baserritar” eta “soldadu” esaten dugun tokian “euskal herritar” esanez gero, polemika batzuen zentzua erabat aldatuko litzateke. Eta beste batzuk sortuko, baina gaurkoz bego.

2 erantzun “Baserritarra versus soldadu” bidalketan

  1. Janzkeraren gaia sistematikoki lantzen ari den Ane Albisuk ongi azaldu zuen XX. mende hasierako “baserritar jantziaren” eraikuntza prozesu hori “Atondu” liburuan. Albisuk dioenez, janzkera erabiltzen da ―hizkuntza edo beste kultura ezaugarri batzuk bezala―, besteak beste, kultura baten parte garela adierazteko. Beraz, egoera berezietan modu berezian janztearen helburua ez litzateke giza-talde bat (baserritarrak adibidez), edo lanbide bat (marinelak, artzainak…) irudikatzea, baizik eta komunitate batekiko kidetasuna aldarrikatzea eta ospatzea. Hori nola egin den? Ba, ikuspegi erromantiko batekin kultura horren adibide idealizatu bat hautatu (baserritarrak, marinelak…) eta talde edo lanbide horren janzkeraren ezaugarri batzuk baliatuz jantzi bat eraiki da.

    Jantzi hori janztea identitatearen aldarrikapen bat da, beraz. Zein identitate? Ba testuinguruaren arabera bakoitzaren gorputzean gurutzatzen diren guztiak. Madrileko Euskal Etxean baserritar janzteak esanahi batzuk izan ditzake, horietako batzuk bat etorri daitezke ala ez Lesakan Olentzerotarako janzten denarekin, eta beste batzuk Euskararen Egunean Bilbon janzten denarekin. Kultura, jendarte, lurraldetasun (eskala guztietan, mundu mailatik hasi eta auzo, edo etxalderaino), hizkuntza edo generoari dagozkion identitate-ardatzak gurutzatzen dira bakoitzaren gorputzean eta horiek denek osatzen duten identitate konplexu hori ere dago janzkera hautu horren atzean. Adibidez, orain bertan baserritar jantziaren auzi interesgarrienetako bat generoari dagokiona da: nola kudeatu muturreko binarismoan oinarritutako jantziak genero ikuspegi malguekin, transizionalekin, e.a.

    Jantziak identitateak aldarrikatzeko nola erabiltzen ditugun erakusten duen adibide garbiena gaur egun futbola da. Futboleko kamisetak partidan soilik erabiltzetik testuinguru guztietan eta futbolari ez direnek ere erabiltzera pasa gara. Seme-alaben eskolara futbolari batzuk bisitan joan zirenean zuzendaritzatik eskatu zieten ikasle guztiei futboleko kamiseta soinean joateko eskolara. Hori ere folklorea da. Baina horren kontra ez gara oldartzen. Euskararen Egunean eskatzen bazaie umeei futboleko kamisetarekin jantzita joatea baserritar jantziarekin bezalako espantuak egingo al dira? Ez dut uste, prestijioa duen folklorea baita hori, hegemonikoa, eta oso gertu du genero auzia. Niretzat ez da kasualitatea baserritar jantziaren folklorekeria salatu duten ia-denak gizonezkoak eta letretakoak izatea. Baserritar jantzia folklore erridikulua da gizonezko gehienentzat; futboleko kamiseta berriz… talde bat; herri bat; sentimendu bat.

    Erantzun
    • Eskerrik asko mila biderrez. Bada, bai, folklorizatutako jantzia identitate-emale da, sarritan jatorrizko zentzutik urrundu eta berriak hartuta. Horregatik, jantzi horien eta oro har folklorearen aurka aspaldi honetan euskaraz aditzen ari garenek harritu eta pixka bat kezkatu egiten naute, gaizki ulertutako modernitate baten izenean baserritar jatorriaz lotsatzen garela ematen duelako. Hain zuzen baserritarrak ez garelako jantzi gaitezke “baserritarrez” baserrira bueltatzeko aldarrikapenik gabe. Horrexegatik ere, Olentzerotan umeei ez irakastea “Jesus jaio zela” bertsoa, adoktrinamendua delakoan, estupidoa iruditzen zait: inor ez da kristau edota pagano egiten biak biltzen dituen Olentzero ospatzeagatik, “pipa muturrian” kantatzeak tabakismoa sustatzen ez duen bezala.
      Egia da, haatik, euskararen kasuan baserriarekiko loturak ez diola onik egiten, oraindik ez gaudelako fase horretan. Aste honetan bertan edo aurrekoan irakurri dugu erdaldun baten adierazpena, on beharrez: euskal musikak baserria dakarkiola gogora (eta harri gaziak!). Futbolaren kasuan, ez dut uste euskararen aldeko aldarrikapenekin lot litekenik batez ere euskal futbola probintzialismoari (edo probintzianismoari) oso atxikia dagoelako. Baina Barça bezalako talderik bagenu, erraz ikus genezake, eta kritikak “baserritar jantziaren” kontrakoak baino dezente ahulagoak lirateke. Eta futbolak umeei ezartzen dien presioa “partidu handien” karietara edo zuk aipatutako jokalarien bisitak medio, gogoeta egiteko modukoa da. Baina nola folklore horri ez diogun oraun arte behintzat folklore deitzen, ontzat ematen da, naturaltasunez egingo balitz bezala eta folkloreari omen darion zahar eta identitario kutsua ez balu bezala. Identitate horrek, gainera, ekonomikotik asko eta apolitikotik gutxi duen lurralde-nortasun zehatza sustatzen du umeengan txiki-txikitatik.
      Eta genero-kontuarena, hain zuzen, azkenean nahas-mahas eta ez zuk bezain argi, baina hori ere iradoki nahi nuen Alardeen kasuan, janzkera maskulinoak nola berenganatu dituzten emakumeak. Dena den, benetako iraultza, “betikoek” espantuta darabiltena, kantineroarena litzateke haien ustez, Alardea erabat suntsituko zukeena; hots, gizon gonaduna (haien hitzetan “con rabo bajo las faldas”). Tira, luze-zabal mintza gintezke horretaz ere, baina Zuberoan lasai asko dantzatu dute kantiniersa gizonezkoek inolako eskandalurik gabe.
      Baina nahikoa, ez dut nik esanen hobeki zuk gaurgero esan duzuna, eta eskerrik asko berriro ere.

      Erantzun

Utzi iruzkina