Olentzero hura bai joan zaigu

Duela 50 urte gertatu zen. Ordura arte Olentzerotan lelo hau kantatzen genuen:

Horra, horra
gure Olentzero
eserita dago
pipa muturrian
kapoi pariakin
arraultzetxuekin
bihar merendatzeko
botila arduakin
boo ti-la arduaakiiinn!

Ibarla inguruko baserrietan ibiltzen ginen, Bidaerrekakoak eta gehienez ere lehengusina zaharrenaren lagunen bat. Baina orduan, zazpi urteak beteta, “kalera” jaisten utzi zidaten, eta hala egin nuen, kaleko laguntxo batzuekin. Han bi gauza deskubritu nituen:

Bata, helburu nagusia ez zela kantatzea, dirua biltzea baizik. Egia esan, aurreko egunetan entseguak egitea izaten zen dibertigarriena. Ibaitako amoñak eman gailetak gustura asko jaten genituen, etxean jaten genituenak baino xaharminduago bazeuden ere, eta ez zitzaigun burutik ere pasatzen alderatzea etxe batean ematen ziguten sos pixarra ondokoan emandakoarekin, zeinek gehiago edo gutxiago. Dena zakutoan begiratu gabe bildu eta etxera iritsi arte ez genuen kontatzen.

Bestea, gu ez ginela euskaltasunaren, baserritartasunaren, irundartasunaren, deustasunaren epizentroa, aitzitik ere. Tira, hori bagenekien, gure auzoan bertan euskara zaharren kontua zen gehienbat; baina kalean ezta hori ere. Olentzero eta Diostesalbe ziren salbuespen bakarrak, erdaldun hutsek ere kantatzen baitzuten. Baina, hura ezusteko desatsegina! Kaleko laguntxoek desberdin kantatzen zuten:

Horra, horra
gure Olentzero
pipa hortzietan duela
eserita dago
Kapoitxuak badauzke
arraultzetxuekin
bihar merendatzeko
botila arduakin
boo ti-la arduaakiiinn!

Umeak ginen eta “bertsioaren” kontzeptua sofistikatuegi zitzaigun. Zein zen “benetako” kanta? Bada, Luis Zubietak ez zuen dudarik: el periódico Gipuzkoako antonomasiazko egunkarian ikasitakoa. Jakingo nuen nik, edo berak ere, periodikoak baino gehiago? Bai, zera! Aitortu beharra daukat argudio hari ezin niola aurre egin. Eta hura kantatu genuen. Eta harrez geroztik bertsio hura erabat zabaldu da, eta gure jatorrizkoa praktikan galdua da.

Esango nuke kanta gero eta gutxiago kantatzen dela, behintzat osoa, Jesusen aipua doktrinamendua delakoan. Baina hori beste kontu bat da, beste baterako. Honek guztiak Alardeekin zer ikusi behar duen? Bada, mende erdia pasata ere komunikabideek, el periódico delakoak batez ere, garrantzi handia dutela herritar askorengan, gertatutakoen pertzepzioa eta gaiarekiko iritzia osatzeko tenorean nork bere eskarmentuz ikasitakoa baino are indar handiagoz barneratzen dugulako, iragan hurbilaren errelatoa besteek irekitako begi horiez ikusteraino.

12 erantzun “Olentzero hura bai joan zaigu” bidalketan

  1. Guk azken bertsio hori, baina ezberdintasun batzuekin, kantatzen geniken:

    Horra, horra
    gure Olentzero
    pipa hortzEtan duela
    IXerita dago
    KapoiAk ere bBA(D)ITTU
    arraultzAtxuekin
    bihar merendatzeko
    botila arduakin
    boo ti-la arduaakiiinn!

    Neri hik aipatutako bertsioa egiten zidaken deigarri, “beste” bertsio bat zelakoan, Gipuzkoatik-edo iritsia.

    Erantzun
    • Eskerrik asko. Jatorrizkoa Irunen edo nondikakoa, nik ez zakiet, soilki guk txikitan zer ikasi genuen, eta bestea egunkaritikoa zela. Tira, egunkariak ere ez zian asmatuko, baina nongoa zen… Egia duk musika aldetik joriagoa dela guk kantatzen genuena baino, eta agian horrek ere lagundu dik arrakastaz hedatzen; baina ezin uka: periodikoa leituz ilustratzen gera.

      Erantzun
  2. Bertsolari ezagun batek esan omen zuen “bihar” hori “biak” izango zela jatorriz, ziur aski, eta nire ustez ere itxura osoa du. Batetik, “bihar meriendatzeko”… Zergatik bihar? Kapoiak eta arrautzak baditu, orain meriendatzeko izango dira ba… Eta kapoiak eta arrautzak, biak dira meriendatzeko. Nire ustez, “bihar” hitzak hor ez du zentzurik, eta “biak” – ek, bai.

    Erantzun
    • Bi gauza:
      Bata: guk kantatzen genuenean ez genuen iruzkin kritikorik egiten. Egia esan, mendira ikatz egitera joatean gure errealitatetik kanpo zegoen, eta Jesus jaio zelako berria mendian nola aditu nuen hamarkadak geroago ikasi genuen Barandiaranengandik, jentilen akaberaren mitoak eta Olentzerorenak harremanetan jarrita. Arraroago zitzaigun “idiak eta astuak beren karruakin ezin karriaturik zahagi arduakin”: idia eta astua batera uztarturik? Eta berdin-berdin kantatzen genuen. Beraz: bihar…
      Bestea: ulertzekotan, aztertu bagenu, eta jatorrizkoa “bihar” balitz (hainbat bertsiotan baitago), nik pentsatuko nukeen biharamunean ospatuko zukeela Jesusen jaiotza, 25ean. Bai, arraro samarra, jaio dela jakin orduko ·biharamuna” zelako, gauerdia. Beste kontu bat da bihar merendatu behar zuten horiek kantari eskatzaileak balira, panpinazko edo hezur-haragizko Olentzerorekin batera bezperan ibiltzen zirelako jaki eta sos bila, gerora denek elkarrekin jateko.
      Eta hirugarrena: bigarren bertsioa balitz, bertsio berri samarra litzateke, ez hain aspaldi (gure aitaren gaztaroan, 40-50eko urteetan) hain zuzen gauerdian ateratzen zirelako kantari, eta gaztetxoenak ateratzen ziren arratsaldean. Ufa, gauza gehiegi gogoeta-gai erantzun baterako. Eskerrik asko.

      Erantzun
      • “Iriyak eta astuak beuden karruakin…” kantatzen geniken guk.
        Abere mota bakoitza bere karruarekin ibiliko ote zen, alegia, gutxienez bi karrorekin?

        Edo bi abere ezberdin horiek elkarrekin aipatzea Jesusen jaiotzaz kondairak dioenari lotua ziok, alegia, Bethlehemgo heia edo ikuilu hartan idi eta asto bana zeudlako?

        Gauez kantari ibiltzeari dagokionean, aitak Urtexaharreko ohitura besterik ez zidak aipatu izan, nabarmenduz egunez kantari ibiltzen zirenak ‘Dios te salbe’ kantuan “Urte berriaren bezperan” kantatzen zutela, eta gauerditik aurrera ibiliz gero “Urte berriaren sarreran”. Baina horrek ez dik esan nahi bere garaian Eguberri inguruan halaxe ibilitzen ez zirenik.

        Erantzun
        • Egia esan, ez nian behin ere pentsatu bi karro izan zitezkeenik. Kantak dioenez: karruakin… tira, bazakiagu ahozko euskara ez dela maiz zehatza izaten. Baina gehiago egingo nikek Jaiotzaren idia (iriya ere gure bertsioetan) eta astoa (astua) direla, azken finean Jesusen jaiotza ospatzen ari delakoan. Nahiz gero eta garbiago diat, iruzkinetan jarritako adibideetan oinarriturik, oturuntza bakikoarena motibo autonomo bat dela Olentzeroren baitan biltzen diren mito eta kontakizun multzoan: botila eta kazola zopa, tira, arrautzak ere -txo, txiki… baina zahagi ardoa, makina bat heste, kapoi paretik hasi eta saiheski ta solomo… ez ote den “Irungo maio” erako metatze-kantekin lotua… Zeinek esango kopla soil batzuek hainbesteko emanen zutenik! Eskerrik asko ekarpenarengatik.

          Erantzun
  3. Autoetnografia ariketa polita Xabier. Mila esker!
    Bai, arrazoi duzu, paperaren autoritateari nola egin aurre sinesgarritasun gutxiagoko memoriarekin?
    Nahiz eta paperak memoriak adina huts (edo gehiago) egin!
    Paperezko testigantza batetik bildutako beste aldaera bat jarriko dizut hemen. Zuen ingurune horretatik gertukoa da. 1927. urtean Euzkadi aldizkarian argitaratu zuen J. M Oiarbidek. Hauxe da aldaera:

    Orra, orra,
    gure Olentzero,
    pipa muturrian,
    exerita dago.
    Kapoyak ere baitu
    arrautzatxuakin,
    biar merendatzeko
    botil-arduakin.

    Honelako pasarte espresiboak ditu bere artikuluak: “Con un Olentzero vivo o de trapo, tiznado y de ojos saltones, alzado en andas, chicos y grandes recorren, cantando, los caserios de Fuenterrabia, de Irún y de Oyarzun en la noche en Gabon”.

    Diostesalve eta urtezaharreko kantarien koplak ere biltzen ditu:

    Etxekoandre zabala,
    toki oneko alaba,
    bidian nator jakindurikan
    emalle ona zerala.

    Etxeko seme zalduna
    Jesukristoren laguna;
    orla bakarrik gaizki zaude-ta
    bear zenduke laguna

    Damatxo gazte, txukun liraña,
    arpegi zuri-gorriya:
    zure masalla iruditzen zait
    grabeliñaren orriya.

    Emango bauzu emazu,
    bestela ezetz esazu;
    ate-onduan otzak iltzera
    amak ez gaitu bidaldu..

    ¡Dios te salve! Ongi etorri,
    gabon Jainkoak diyela…
    legiarekin kunpli dezagun
    urteberriren bezperan.

    Erantzun
    • Eskerrik asko! Bertsio honek badu asko “guretik”, baina baita zerbait Xaunek jarritakotik ere. Zuk zer deritzozu Aitorrek omentatutako “bihar/biak” horri? Zeinek esango kopla soil batzuen baitan hainbeste solasgai aurki zitekeenik!

      Erantzun
  4. Hemen Berastegi/Tolosan abesten genuena 60ko hamarkadaren bukaeran:
    Horra, horra
    gure Olentzero
    pipa hortzian/hortzetan dula
    eserita dago
    kapoiak ere ba(d)ittu
    arrautzatxuekin
    biar meriendatzeko
    botil arduankin
    bootil arduakinnn!

    Eta horrekin batera:

    Olentzero buru haundia
    entendimentuz jantzia
    baztar atzian
    jan on(sic) omen du
    kazola zopaz betia
    Ai urde tripaundia!

    Erantzun
    • Eskerrik asko.
      Bigarren bertsoaren azken zatia ez nuen ezagutzen; haren ordez
      Olentzero buru handia
      entendimenduz jantzia
      bart arratsian
      edan omen du
      hamar arruko zahagia
      Ai urde tripaundia…
      Interesgarria litzateke, lan hori baten batek egin nahi balu, gaur egun zein bertsio nagusitu den, edo diren, Olentzerotan ateratzen ginen jatorrizko herrietan (lehengoari eutsi, bertsio berriak hartu…) eta batez ere Olentzerorena berrikitan zabaldu den herrietan, non eta herri horietan Olentzero opariékarle izatera mugatzen ez baldin bada, koadrillak kantari atera gabe.

      Erantzun
      • Ttikitako eta gaztetako gure bertsioa:

        Olentzero buru haUndia
        entendimentuz jantzia
        bart arratsian
        eRan omen du
        hamar arruAko za(ha)gia
        Ai urde tripaundia…

        bukaera ez diet gogoratzen, baina nonbait honakoa entzun niken (zaharra ala berriki asmatua?):
        “Ai, urde tripaundia
        sagar ustelez, sagar ustelez
        ai, urde tripaundia
        sagar ustelez betia!”

        Eta orain dela 20 bat urte eskola umeei bukaera zozo eta irudimenik gabekoa entzun nieken (hori irakatsi zietenen irudimen falta, ez umeena):
        “… ai urde tripaundia,
        la-la-la-la-la, la-la-la-la-la
        ai, urde tripaundia
        la-la-la-la, la-la-la-la”.

        Tristea, nere idurikotz, la-la-la-la betegarri hori, Massielen jarraitzaileren batek asmatua, akaso?

        Erantzun

Utzi iruzkina