Sinboloa versus mitoa?

Aste honetan bertan bilduma etnografiko partikular arras interesgarri bat ezagutzeko parada izan dut, eta bide batez etnografiaz, ondareaz, honetaz eta hartaz solasean aritzeko aukera ere bai, “konpainia noblean”, bihotzez eskertzeko moduko egun eta herrian. Besteak beste, ondare materialen gainean proiektatzen den mitoez niharduen. Izan ere, etorkizuneko proiektuan web honetan bertan, mitoetara mugatuko bainaiz, ahozko tradiziotik datorkigun ondare materiagabea askoz zabalagoa izan arren. Adibide bat jarri nuen, teilarena, eta solaskideak erantzun: “orduan, mitoak soilik ez, sinboloak ere bai”. Solasak aurrera egin zuen eta ez ginen hartara bueltatu. Baina harrak ausiki egin dit egunotan.

L’Ainsako teilatuak, Sobrarben.

Non da sinboloaren eta mitoaren arteko muga? Lehenik eta behin, bakoitza definitu behar litzateke. Hartara, gomendatzen dizuet solaskideak lehenagotik gomendatua zidana, José Miguel López Navarroren “Diccionario de signos, símbolos y personajes míticos y legendarios del Pirineo Aragonés”. Blog hau ez doa horren urruti. Teilari berriro helduz, honela bereiz liteke:esaterako, sinbolo da -kasu honetan jabegoarena- Bermeoko Udalak Izaro uhartearen parean urtero teila bat botatzen duen erritoan. Aldiz, bataiatu gabeko jaioberri hila etxeko teilatu hegal azpian bi teila artean lurperatzen zutenean, edo hilberriaren arima etxetik ateratzeko teila bat altxatzen zenean, edo amaberria etxetik teila buruan zuela ateratzen zenean, xedea zen “tenplu” (Barandiaranek dixit) zen etxearen babespean jarraitzea edo  etxeko/familiako arbasoen panteoira igarotzea. Halakoetan teila zer da, sinbolo huts ala naturaz gaindiko erritoetarako baliabide?

Ez da salbuespena, edo bitxikeria objektuengan proiektatu mitoetan. Orain arte blog honetan ez nuen jorratua, mito baino gehiago sinboloa zelakoan… edo beste gabe gehiegi erreparatua ez niolako, ni baino jakintsuago batek landua baitu: laratza.

San Telmo Museo “zaharreko” sukaldea, laratza eta guzti.

Biziki gomendatzen dizuet Jabier Kalzakortaren artikulua: Laratzaren gaineko esaera zahar, igarkizun eta sineskerak. Berak dioen bezala, laratza etxearen sinboloa da, eta adibide joriez frogatzen du. Bai, baina sinbolo hutsa? Haren inguruko eginkizun zenbait ez dira interpretatzen errazak: familian garrantzizko zerbait gertatu eta, ospatzeko, “pika” bat, koxka bat egiten zitzaion laratzari; abere txikiak etxekotzeko, su gaineko laratzaren inguruan hiru buelta eman behar, eskualde batzuetan katua bereziki, eta beste batzuetan inondik ez (katua eta txakurra gainerako abereak ez bezalakoak izaki). Baina, bereziki, deigarri zaidan gauza bat: katea ez dela inarrosi behar. Nola interpretatu behar da? Hori egiteak deabruen irria nahiz Jainkoaren zein Amabirjinaren negarra omen zekarkeen eta. Hor badago sinbolotik harago doan sinesmena, interpretatzen ez badakit ere, agian iritsi zaigunerako jatorrizko esanahia folklorizatua zegoelako. Zeren eta, horrekin batera, umeei ere esaten baitzitzaien laratza ukituz gero ohatzean pixa eginen zutela, guri ere txikitan esaten zigutena, laratza gabe txapako suarekin xirika harrapatzen bagintuzten. Jakina, burdina beroarekin ez erretzeko helburu praktikoa ere bazen, baina zergatik halako argudio “erlijioso” bitxia?

Tira, sinesmen zaharren folklorizazioak bizirik dirau Euskal Herritik at ere. Irakur ezazue wikipedian pendaison de crémaillère delakoa. Laratza etxearen sinbolotzat hartzea ez da gurera mugatzen. Baina segi bukaera arte, “Dans le monde” atalean diote anglofonoen ohitura egurra eramatea zela, lehen suaz etxea berotzeko ez ezik, baita espirituak uxatzeko ere. Bide batez, zoazte ingelesezko bertsiora eta irakurri Origins atala.

Bigorrako sukalde tradizional baten berregintza Lordako Musée Pyréneen-ean.

Beharbada, mitifikatutakoa ez da laratza bera, sua baizik; beharbada laratza suaren sinbolo baizik ez da. Dena den, hauek guztiak gure ak dira, Kalzakortak apailatu ahozko tradizioaren protagonistek ez zuten beren ondarea sailkatzen, ondaretzat ere ez zuten hartzen.

Baina ondare da.

Utzi erantzun bat