Erlijioa versus tradizioa?

Evaren alabak esamoldea erabili izan da emakume “mundanoak” izendatzeko. Tradizionalki  emetasunaren eredu judu-kristau negatiboa izan da. Mariaren alabek, aldiz, beren eme natura gainditu nahian, Amabirjina izan dute eredu eta ideal. Nazionalkatolizismoaren ondoren, gurean pertzepzio tradizionalak aldatu direla pentsa liteke.

Alabaina, blog hau jarraitu duenak badakike gaurgero tradizioak ez direla, ez betikoak, ez betiko. Eta generoen arteko banaketa tradizionala ez dela soilik kristaua, paganoa ere badela. Lehenagokoa, ote? Behintzat sustraituagoa, erlijiorik gabeko gure jendartean tradizioak duen pisuari erreparatuz gero. Emakume eredu tradizionalak ere eboluzionatu du, baita kristautasunaren baitan ere, Evaren eta Mariaren arteko hibridoak sortuta.

Arbonako Serorategia etxea.

Euskal Herrian seroren instituzioak indar handia izan du. Gaurko ikuspegitik pentsa genezake ez zuela eliztar gizonen nagusigoa kuestionatzen. Segur aski halaxe izan zen; baina ez ahantzi Pierre de Lancre epaile ezin ankerragoak euskal emakumeek elizetan omen zuten presentzia nabariegia aipatzen zuela Lapurdiko “sorginen izurria” ulertarazteko argudioen artean. Kataluniako Pirinioetan behintzat XX. mendera arte izan dira eliztar kudeaketarako pabordes edota pabordesses gizon edota emakume laikoen erakundeak, oraindik orain hainbat dantzatan folklorizaturik dirautenak. Orain dantzok tradiziozko binarismo heteropatriarkaltzat har baditzakegu ere, behiala hainbat emakumek izandako  protagonismo sozialaren berri ere ematen digute.

Sant Joan de les Abadesses izenak salatzen du herriaren jatorria. Gaur egun erakin monastikoak kultur funtzioa betetzen du; halaber, bertako Ball de Pabordes (i Pabordesses) ondare folklorikoa da.

Tira, hori ere jorratua dut, historiarekiko begirada mitifikatzeko/folklorizatzeko joeraz. Kontua da harekin zer bilatzen den. Begira Hondarribian. 1638an frantsesek profana ez zezaten Guadalupeko Amaren irudia parrokiaraino jaitsi zuen Joana Mugarrietakoa serora erreferentetzat hartu dutenak tradizioaren berritzaileak dira. Gure parametroetan badirudi tradizionalistek aldarrikatu beharko zutela haren figura, behintzat egia baldin bada “Hondarribiko emakume” batek zioena, amabirjina agertu zitzaiola “salvad mi alarde”  erreguka. Haatik, ez da horrela izan, ez 1996az geroztik, ez lehenagotik ere. Jakina, historiak emakumeen presentzia dokumentatu arren, Alardean emakumeen egiteko tradizionala kantinerari omen dagokiolako.

Hondarribiko armarriaren buru, Guadalupeko Ama.

Eta hortxe berriro katramilatzen zaigu historiaz mozorrotutako mitoa: kantineraren eboluzioa paradigmatikoa da Evaren alaba izatetik Mariaren alaban barrena gaur egun arteko ibilbide sigi-sagatsuan. XIX. mendearen bigarren erdialdean txertatutako figura koreografiko antihistoriko hura emakume ausartek protagonizatzen zuten, orduko tradizio katoliko zorrotza hautsi gabe ere leuntzen zutelarik, harik eta arian-arian “herriaren” onespena irabazi ahala erabat tradizionalizatu zen arte; areago, hain bilakatu zen “emetasun tradizionalaren eredu” ezen XX. mende bukaeran hainbat emakumek ez baitzuten beren burua harengan identifikatzen.

Jaizkibelen pasaeran, andre batek belarriak estaltzen ditu… azpiko neska-mutilen txiflokada ezin eramanez.

Kantinera historikoa ez baina tradizionala goretsiz, tradizionalistek ere eboluzionatu dute.  Orain, bataiatu gabeko neskatilek eta perbertsoki ahaldundutako atsoek “ese gilipollas de cura” bezalako esamolde duela gutxi arte haiengan pentsaezinak darabiltzate hitzetik hortzera. Alardearen paper pasiboa askatasunez hautatu dutela oihuka edo panfleto infamanteetan aldarrikatzeaz gain, bestelako paperak hautatu dituzten emakumeak iraintzen, isilarazten eta ikusezin bihurtzen dituzte, edo behintzat bai bortizki saiatzen. Idoia Estornes historialariak kontatzen du hitz gordinak (jolasak!, Hondarribian esaten den bezala) berenganatzea izan zela emakume aurrerakoien ezaugarrietako bat Trantsizioan, beren buruak gizonen pare jartzeko. Aurrerapen eztabaidagarri hartarik tradizionalistek prokazitatea baizik ez dute ahoratzen. Frankismoaren garaiko Mariaren alabek agian bat egingo zuketen haien ideologian, baina ez zituzketen inoiz onetsiko halako jokamoldeak, beren emetasun ereduaren guztiz aurkakoak.

Sakonki aztertzeko moduko fenomenoa: katolikotasuna folklorizatutako elizkizunetara mugatu duten emakumeek erlijioari uko egin diezaiokete, baina ez erlijioan oinarrituta uste genuen generoen arteko rol tradizionalari.

Eta Adanen semeak? Gogora ezazue zer egin zuen Adanek debekatutako fruitua janda Jainkoak kargu egin zionean: errua Evari egotzi. Irailaren 8an goraamaz jantzitako aspaldiko lagun batek esan zidan bezala: “ba, hementxe, koldarrok”.

Utzi erantzun bat